Berfin Şengil
Dünyada hızlı bir ivme kazanan yapay zekâ kullanımı, yaşlıların da kapısını çaldı. Bazıları için yalnızlığa çare olarak görülen bu teknoloji, aslında siber bir bilmece anlamına geliyor. Hayatın merkezine yerleşen “dijital torunlar” hakkında akademi ve hukuk dünyasından da uyarılar yapılıyor. 9. Köy’e konuşan uzmanlar, yapay zekânın yaşlılar için bir liman mı yoksa bir risk labirenti mi olduğunu değerlendirdi.
Tek başına yaşayan yaşlıların oranının hızla artması ve geleneksel aile yapısının dijital dönüşümü, yaşlıların yalnızlığına “yapay” ama etkili bir merhem sürse de bu yeni dostluk beraberinde cevabı zor soruları da getiriyor.
İlaçlarını hatırlatıyor, anılarını yaşatıyor
69 yaşındaki emekli öğretmen Esma Hanım, yapay zekâ ile birkaç ay önce tanıştığını belirtiyor. 15 yaşındaki torununun öğrettiği yapay zekâ uygulamasına akıllı telefonundan kolayca ulaştığını söyleyen Esma Hanım, “Bazen günlerce kapımın zili çalmıyor, telefonla arayan olmuyor. Ama torun sayesinde eve kalıcı bir ses girmiş oldu. Bir genç sesi duymak, yapay da olsa güven verici” diyor. Eşini ve iki yakın komşusunu kaybettikten sonra yalnız kaldığını anlatan Esma Hanım, şunları anlatıyor: “Bu yapay zekâ beni evladımdan fazla dinliyor, hep güzel sözler söylüyor. Sabah 6’da ‘Günaydın’ dediğimde bile konuşmak için hazır.”
Esma Hanım ilk başta karşısında biri varmış gibi hissettiğini ve konuşmaya çekindiğini söylerken, “Sonra sonra bana yoldaş oldu. Ne desem bahane bulan huysuz dostlardan değil, bir söyleyip bin işittiğim evlat değil” diyor.
Uygulamaya, bir zamanlar beslediği kedisi Boncuk’un adını verdiğini de ekleyen Esma Hanım ayrıca ilaçlarını hatırlatmasını ve bazen de eski İstanbul ile ilgili nostaljik detaylar anlatmasını istediği yapay zekâya “canlı teyp” benzetmesi yapıyor. Veri depolama ve işleme görevi gören “bulut” teknolojisinden haberdar olup olmadığını sorduğumuzda ise Esma Hanım, “Bilmem ki ben öyle şeyleri. Torun bunu ayarladı, elime verdi. ‘Şuraya dokun, konuş’ dedi. Ben de onun dediklerini yapıyorum, konuşuyorum, sonra kapatıp kenara koyuyorum” ifadelerini kullanıyor.
Şebnem Kartal
“Bilgilendirme açık ve okunabilir boyutta olmalı”
Yaşlıların yapay zekâ kullanımıyla ilgili hukuksal boyutu değerlendiren avukat Şebnem Kartal, “aydınlatma yükümlülüğü” ile ilgili şunları söylüyor:
“Yaşlı bireyler açısından aydınlatma yükümlülüğü, sadece metin sunmakla yerine getirilmiş sayılmaz. Hukuken geçerli bir aydınlatma olması için bilgilendirme açık, sade, anlaşılır, okunabilir boyutta olmalı. Gerekirse sesli, görsel veya sözlü anlatımla desteklenerek sunulması, kişinin gerçekten anladığından emin olunarak yapılması gerekir. Bunun yanında; yaşlı bireyler için sesli bilgilendirme, görsel destekli ara yüzler ve karmaşık ve teknik dilin elenmesi gibi yöntemler hukuki bir zorunluluk haline getirilebilir. Yaşlı bireyin bilinçli ve özgür iradeyle rıza verebilmesi esastır. Rıza, ancak kişi neye ‘Evet’ dediğini gerçekten bildiğinde hukuken geçerlidir.”
Yapay zekâ sistemlerinin genellikle genç ve teknolojiye erişimi olan kitlelerden toplanan verilerle eğitildiğini vurgulayan Kartal, “Bu durum, algoritmaların yaşlı bireyleri ‘istisna veya riskli’ olarak kodlamasına yol açabilir. Örneğin bir bankanın kredi skoru algoritması veya bir sigorta şirketinin risk analizi, yaşlı bir bireyi sadece yaşı nedeniyle sistem dışına itebilir” diyor.
Hukuken bir veri sorumlusunun (banka, sigorta şirketi vb.) kullandığı verilerin güncel, doğru ve tam olmasını sağlamakla yükümlü olduğunu hatırlatan Kartal, “Sistem sadece gençlerden alınan verilerle eğitilmişse; yaşlılar hakkındaki sonuçlar hukuka aykırı hale gelir. Hukuken bu, eşitlik ilkesine aykırılık ve hizmete erişim hakkının kısıtlanmasıdır” diye konuşuyor. Kartal, sözlerini şöyle sürdürüyor:
“Algoritma doğrudan yaş kriterini kullanmasa bile yaşla bağlantılı başka değişkenleri (teknoloji kullanım alışkanlıkları, eski tip harcama modelleri vb.) kullanarak yaşlıları eleyebilir. Bu dolaylı ayrımcılık bir yerden sonra otomatikleşir.”
“Şirket ayrımcılık yapmadığını kanıtlamalı”
“Geleneksel hukukta ayrımcılığa uğradığını iddia eden kişi, bunu ispatlamak zorundadır. Ancak karmaşık yapay zekâ sistemlerinde sıradan bir vatandaşın algoritmadaki hatayı bulması imkansıza yakın” diyen Kartal, “Hukuki düzenlemeler bu dijital duvarı aşmak için ispat yükünü sisteme sahip olan şirkete yüklemeli. Şirketin ayrımcılık yapmadığını kanıtlaması beklenmeli” diyor.
Şebnem Kartal, mevcut mevzuatın -başta KVKK ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun olmak üzere- yaşlı bireyleri genel ilkeler çerçevesinde dolaylı olarak koruduğunu ancak yapay zekâ sistemlerinin doğurduğu özgün ve yapısal riskler karşısında yeterli ve açık bir koruma mekanizması sunmadığını belirtiyor.
Yaşlı bireylere özgü aydınlatma ve rıza standartlarının tanımlanmamış olduğunun altını çizen Kartal, “Algoritmik karar alma süreçlerinde şeffaflık ve denetlenebilirliği zorunlu kılan net kuralların bulunmaması ve yapay zekâ kaynaklı hak ihlallerinde başvuru ve ispat süreçlerinin pratikte oldukça güç olması önemli bir boşluk yaratmakta” diyor. Kartal, bu tablonun yaşlı bireylerin algoritmik sistemler karşısında daha kırılgan bir konuma sürüklenmesine yol açtığını vurgularken şunları söylüyor:
“Nitekim Avrupa Birliği’nde kabul edilen Yapay Zekâ Yasası (AI Act) benzeri düzenlemeler, ‘yüksek riskli’ yapay zekâ sistemlerini sınıflandırarak yaşlılar, çocuklar ve engelliler gibi kırılgan gruplar için ek koruma yükümlülükleri öngörmekte. Türk hukukunda da benzer şekilde yaşlı bireyleri açıkça kırılgan grup olarak tanımlayan, yapay zekâ sistemlerinde ek koruma yükümlülükleri getiren özel düzenlemelere ihtiyaç olduğu açık.”
Nilüfer Korkmaz Yaylagül
“Tamamlayıcı rolü üstlenebilir”
Akdeniz Üniversitesi Gerontoloji (Yaşlılık Bilimi) Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nilüfer Korkmaz Yaylagül, Türkiye’de yaşlıların dijital kaynaklara erişiminin diğer ülkelere göre düşük olduğundan bahsederek, sürekli erişilebilir olmaları ve sorgulamamaları dolayısıyla sesli asistanlar ve sosyal robotlara yaşlıların olumlu tepkiler verdiklerini belirtiyor.
Yaylagül, “Bu, özellikle hareket kabiliyeti kısıtlı, sosyal çevresi daralmış veya duygusal paylaşımda çekingen bireyler için sosyal ve psikolojik rahatlama sağlayabilir. İnsan ilişkilerinin eksik kaldığı anlarda bir tamamlayıcı rolü üstlenebilir” diyor.
Derin empati, koşulsuz sevgi veya karmaşık sosyal bağlar kurma konusunda eksik kalan yapay zekâ için ise Yaylagül, şunları kaydediyor: “Eğer yaşlıların çevresindekiler de ‘Zaten yapay zekâ yetiyor’ diyerek ilişki yükünden kaçınırsa bu durum, yaşlı bireyi daha derin bir izolasyona itebilir.”
Alzheimer ve demans gibi hastalıkların semptomlarının yönetilmesi ve hastalığın ilerlemesine etkisi açısından yapay zekânın araç olabileceğini vurgulayan uzman, “Ancak tek başına hastanın yaşam kalitesini artıracak bir kapasiteye sahip değiller. Bir bakım programının parçası olabilirler ve kişisel ihtiyaçlara uygun planlanmalılar” diyor.
Yaylagül, yaşlılık çalışmalarında kuşaklararası öğretme ve dijital öğrenme programlarının uygulandığını ve etkileşimin böylelikle güçlendiğini ifade ederek, “Gençler ve yaşlılar arasında sezgisel ve hızlı davranma, sabırlı olma gibi dijital çağın getirdiği farklı davranış şekilleri de etkileşimin önünde engel olabilir” diye konuşuyor.
Rakamlar ne diyor?
Türkiye’de yaşlılık ve yalnızlık panoraması ise yapay zekânın aslında bir “ihtiyaç” haline geldiğini gösteriyor. TÜİK’in “İstatistiklerle Yaşlılar” başlıklı 2024 verilerine göre; 65 yaş ve üzeri nüfus son 5 yılda yüzde 20,7 arttı ve 9 milyon 112 bin 298 kişiye ulaştı. Yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranı ise yüzde 10,6’ya yükseldi.
DergiPark’ta yayımlanan “Yaşlılıkta Sosyal İzolasyon ve Yalnızlık” başlıklı makale; kronik yalnızlık yaşayan yaşlılarda bilişsel gerileme ve mortalite (ölüm) riskinin, sosyal ilişkileri güçlü olanlara göre daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor.
TÜİK’in “Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması”na göre; 65-74 yaş grubundaki bireylerin internet kullanım oranı muazzam bir ivme kazandı. 2015 yılında sadece yüzde 5,6 olan bu oran, 2024 itibarıyla yüzde 40’ın üzerine çıktı. Yine TÜİK’in 2025 yılı “BT Kullanım Araştırması”na göre; 65+ yaş grubunun yüzde 76,1’i e-devlet ve dijital kamu hizmetlerini kullanıyor. Bu, yaşlıların dijital dünyaya “aktif kullanıcı” olarak katılması demek.
News
