Fatmanur Polatcan
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte yapay zekâ destekli uygulamalar beslenme planlamasında da sıkça kullanılmaya başlanırken, bu uygulamaların sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin yeni araştırmalar dikkat çekici sonuçlar ortaya koydu.
Türkiye’de gençler üzerinde gerçekleştirilen bir araştırma, yapay zekâ destekli diyet önerilerinin gençlerin ihtiyaç duyduğu enerji ve besin değerlerini çoğu zaman düşük hesaplayabildiğini ortaya koydu.
Çalışmada, yapay zekâ sohbet robotlarının protein ve yağ oranlarını artırırken karbonhidrat miktarını gereğinden fazla azaltan ve bilimsel beslenme kılavuzlarından sapabilen öneriler sunabildiği belirlendi.
Kolay diyetin gizli riski: Yapay zekâ diyetleri gençlerin gelişimini etkileyebilir
Araştırmada, ChatGPT, Gemini ve Claude gibi yapay zekâ araçlarıyla hazırlanan diyet listeleri uzman diyetisyenler tarafından oluşturulan planlarla karşılaştırıldı; sonuçlarda ortalama 695 kalori daha düşük enerji içeren ve protein, karbonhidrat ile yağ dengesinde önemli farklılıklar bulunan diyetler tespit edildi.
Uzmanlar, özellikle büyüme çağındaki çocuk ve gençlerin bu tür listeleri bilinçsiz şekilde uygulamasının ciddi sağlık risklerine yol açabileceği konusunda uyarıyor. Diyetisyen Gülay Işık, yapay zekâ tarafından hazırlanan diyet planlarında besin dağılımının dengesiz olabildiğini şu sözlerle anlattı: “Yapay zekâ modelleri tarafından oluşturulan diyet planlarında zaman zaman yüksek protein ve yağ, düşük karbonhidrat içeriği görülmektedir. Bu durum özellikle büyüme ve gelişme çağındaki bireylerde önemli fizyolojik riskler oluşturabilir.”
Karbonhidratın çocuk ve ergenlerde temel enerji kaynağı olduğunu vurgulayan Işık, yetersiz alımın büyüme sürecini doğrudan etkileyebileceğini belirterek şu ifadeleri kullandı:
“Karbonhidratlar çocuk ve ergenlerde temel enerji kaynağıdır. Yetersiz alım durumunda vücut enerji ihtiyacını karşılamak için proteini kullanmaya başlar. Bu durum, proteinlerin asıl işlevi olan doku yapımı ve büyüme süreçlerinden uzaklaşmasına neden olarak büyüme geriliği riskini artırabilir.”
Enerji eksikliği büyüme ve gelişimi olumsuz etkileyebilir
Işık, ergenlik döneminde yetersiz enerji alımının doğurabileceği sonuçları şu sözlerle sıraladı: “Enerji eksikliği durumunda; boy uzamasında yavaşlama, kas ve kemik gelişiminde gerilik, fiziksel performansta düşüş gibi sonuçlar görülebilir.”
Ayrıca beslenme yetersizliğinin yalnızca fiziksel gelişimi değil bağışıklık sistemini de etkilediğine dikkat çeken Işık, şunları kaydetti: “Yetersiz beslenmenin; büyüme geriliği (stunting), zayıflık (wasting) ve düşük kilo ile yıllardır gözlemlenmekteyiz. Ayrıca yetersiz beslenme, bağışıklık sistemini zayıflatarak enfeksiyonlara yatkınlığı artırır ve hastalıklarla birlikte besin kaybını artıran kısır bir beslenme–enfeksiyon döngüsü oluşturur. Bu sürecin yalnızca büyümeyi değil, aynı zamanda bilişsel gelişimi ve uzun vadeli sağlık durumunu da olumsuz etkileyebileceğini düşünüyoruz.“
“Yapay zekâ tek başına güvenilir değil”
Diyetisyen Beyhan Beydüz de yapay zekâ uygulamalarının beslenme planlamasında yardımcı bir araç olarak kullanılabileceğini ancak tek başına yeterli olmadığını belirterek şu değerlendirmede bulundu: “Yapay zekâ uygulamalarının beslenme planlamasında yardımcı bir araç olarak kullanılabileceğini; ancak tek başına güvenilir bir klinik karar mekanizması olarak değerlendirilemeyeceğini düşünüyoruz.“
Beslenme tedavisinin birçok verinin birlikte değerlendirilmesini gerektirdiğini ifade eden Beydüz, “Beslenme tedavisi; bireyin antropometrik ölçümleri, biyokimyasal bulguları, hastalık öyküsü ve yaşam tarzı gibi çok boyutlu verilerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Yapay zekâ sistemleri bu verileri tam ve doğru şekilde yorumlayamayabilir ve genelleştirilmiş öneriler sunabilir” dedi.
Beslenme planlarının bireysel olduğuna dikkat çeken Beydüz, yapay zekâ sistemlerinin bazı riskleri gözden kaçırabileceğini şu sözlerle dile getirdi:
“Beslenme planları bireyseldir ve yaş, hastalık durumu, ilaç kullanımı, yaşam tarzı ve genetik faktörlere göre şekillenir. Yapay zekâ sistemlerinin bu değişkenleri yeterince analiz edememesi durumunda bazı riskler doğabilir: İlaç–besin etkileşimlerinin gözden kaçması, insülin direnci ve tiroid hastalıkları gibi durumların dikkate alınmaması veya kültürel ve ekonomik faktörlere uygun olmayan diyet planları oluşturulması.”
Rümeysa Altın
“Bilimsel görünmesi en büyük tehlike”
Van Diyetisyenler Derneği Başkanı Rümeysa Altın, yapay zekâdan alınan diyet listelerinin bilinçsiz uygulanmasının özellikle genç bireylerde ciddi sağlık sorunlarına yol açabileceğini belirterek şu uyarıda bulundu: “En büyük tehlike, yapay zekânın sunduğu planın ‘bilimsel görünmesi.’ Kalori sayıları, makro besin oranları, yemek listeleri… Bunların hepsi bir uzmandan geliyormuş izlenimi yaratıyor.”
Altın, büyüme çağındaki gençlerin bu listeleri sorgulamadan uygulamasının ciddi sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekerek, “Özellikle büyüme çağındaki bir genç bu planı sorgusuz sualsiz uygularsa; yeterli enerji alamayabilir, kas ve kemik gelişimi sekteye uğrayabilir, hormon dengeleri bozulabilir. Tüm bunlar o yaşta telafisi güç hasarlar bırakabilir” diye konuştu.
Ailelerin iyi niyetle bu listeleri uygulayabildiğini belirten Altın, beslenmenin tıbbi bir süreç olduğunu belirterek, “Beslenme, tıbbi bir süreçtir. Nasıl ki ateşiniz olduğunda internetten ilaç dozuna bakıp kendinizi tedavi etmezseniz, diyet planlamasında da aynı titizliği göstermeniz gerekir” dedi.”
“Yapay zekâ destekleyici araç olarak kullanılmalı”
Altın, yapay zekâ destekli beslenme sistemlerinin özellikle büyüme çağındaki bireylerde dikkatli kullanılması gerektiğini belirterek şu değerlendirmede bulundu:
“Yapay zekâ destekli beslenme sistemleri, özellikle büyüme çağındaki bireylerde önemli sağlık riskleri oluşturabilmektedir. Ergenlik döneminde artan enerji ve besin ögesi ihtiyacı dikkate alındığında, bu sistemlerin oluşturabileceği dengesiz diyetler büyüme geriliği, vitamin-mineral eksiklikleri ve ilerleyen yaşlarda kronik hastalık riskleri ile ilişkilendirilmektedir.“
Yapay zekânın beslenme alanında tek başına karar verici olmaması gerektiğini vurgulayan Altın, sözlerini şöyle tamamladı: “Sonuç olarak, yapay zekâ beslenme alanında önemli bir potansiyel taşısa da insan sağlığı söz konusu olduğunda en güvenli yaklaşım, teknolojiyi uzman bilgisiyle birlikte değerlendirmektir.”
News
