Tekstil atıkları gerçekten geri dönüşüyor mu?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Berna Dilek

Türkiye genelinde yaygınlaşan tekstil atık kutuları, kullanılmış kıyafetlerin çevreye zarar vermeden geri dönüştürüldüğü algısını güçlendiriyor. Ancak uzmanlara göre bu algı, geri dönüşüm süreçlerinin teknik ve yapısal sınırlarını göz ardı ediyor.

Bursa Uludağ Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Nezih Kamil Salihoğlu, tekstil atıklarının çevresel etkisinin ancak yeniden kullanım ve geri kazanım aşamaları birlikte ele alındığında anlamlı hâle geldiğini vurguluyor. Türkiye’de tekstil atık kutularına bırakılan kullanılmış kıyafetlerin akıbeti, kamuoyunda çoğu zaman tek bir sonuç üzerinden değerlendiriliyor. Oysa uzmanlara göre bu süreç; ayrı toplama, ayıklama ve sınıflandırma, yeniden kullanım için hazırlama, geri kazanım ve nihai bertaraf gibi birden fazla aşamadan oluşuyor. Prof. Dr. Nezih Kamil Salihoğlu, tartışmanın yanlış bir noktaya sıkıştığını belirterek şunları söylüyor:

“Tekstil atık kutularına bırakılan kullanılmış kıyafetlerin akıbeti, tek bir sonuçla tanımlanabilecek kadar basit değil. Konu çoğu zaman algılandığı gibi kutu sayısı ya da tasarımı değil, atık yönetim sisteminin uçtan uca nasıl kurgulandığıyla ilgili.”

Nezih Kamil Salihoğlu

Geri dönüşüm oranları sanıldığı kadar yüksek değil

Kamuoyunda “geri dönüşüm” olarak algılanan süreçlerin büyük bir kısmı, teknik anlamda kapalı döngü tekstil–tekstil geri dönüşümünü kapsamıyor. Uluslararası literatürde yaygın olarak kabul edilen veriler, giyim amaçlı tekstillerin yüzde 1’inden daha azının yeniden tekstil ürünlerine dönüştürülebildiğini gösteriyor. Türkiye özelinde ise tekstil atıklarının yeniden kullanım, geri dönüşüm, düşük katma değerli geri kazanım ya da bertaraf gibi akışlara nasıl dağıldığını gösteren düzenli ve ayrıntılı ulusal verilerin sınırlı olması net oranlar verilmesini zorlaştırıyor. Bu tabloya ilişkin değerlendirmede bulunan Salihoğlu, teknik gerçekliğe dikkat çekerek şu ifadeleri kullanıyor:

“Kutudan çıkanların ne kadarı gerçekten geri dönüşüme giriyor?’ sorusu kapalı döngü olarak ele alındığında; karşımıza oldukça sınırlı bir kapasite çıkıyor.”

Geri dönüşümün önündeki temel engeller

Uzmanlara göre tekstil atıklarının geri dönüşümünde karşılaşılan sorunlar yalnızca organizasyonel değil, aynı zamanda malzeme yapısından da kaynaklanıyor. Pamuk–polyester karışımları, elastan içeren kumaşlar ve çok bileşenli ürünler geri dönüşümü zorlaştırırken; kirlenme ve yetersiz ayıklama kapasitesi yeniden kullanım ve geri kazanım oranlarını düşürüyor.

“Atık kutuları tek başına çevreci değil”

Tekstil atık kutularının çevre dostu bir çözüm olarak sunulmasının eksik bir yaklaşım olduğunu da belirten Salihoğlu, çevresel faydanın yalnızca toplama eylemiyle ortaya çıkmadığını şöyle anlatıyor:

“Tekstil atık kutuları, doğru sistem tasarımının bir parçası olduğunda çevresel açıdan anlamlı olabilir; ancak tek başına ‘çevre dostu çözüm’ olarak sunulması bilimsel açıdan eksik bir çerçeve. Çünkü çevresel fayda, toplama eyleminden değil; toplama sonrasındaki yeniden kullanım ve geri kazanım başarısından doğar. Tekstil atık kutuları ancak yeniden kullanımın sistematik biçimde önceliklendirildiği, ayıklama ve kalite sınıflandırmasının etkin şekilde yapıldığı, toplanan tekstillerin hangi akışlara yönlendirildiğinin izlenebilir ve raporlanabilir olduğu ve kontaminasyonun tüm süreç boyunca etkin biçimde yönetildiği bir sistemin parçası olduklarında anlamlı bir çevresel katkı üretebilir.”

Salihoğlu, aksi durumda bu kutuların çevresel fayda üretmekten ziyade atığın yalnızca bir noktadan başka bir noktaya taşındığı ve gerçek çevresel kazanımın son derece sınırlı kaldığı bir uygulamaya dönüşeceğini belirtiyor.

Peki çözüm ne?

Uzmanlara göre Türkiye’de tekstil atıklarının daha etkin yönetilebilmesi için Avrupa Birliği atık hiyerarşisiyle uyumlu, yeniden kullanım odaklı ve izlenebilir bütüncül bir sisteme ihtiyaç var. Yerel yönetimler, özel sektör ve üreticilerin zincirin farklı halkaları olarak değil, tek bir sistemin parçaları olarak hareket etmesi önem taşıyor.