Afette medya engellileri unutuyor: Kriz anında erişim yok

Rengin Uçkan

Türkiye’nin karşı karşıya kaldığı deprem, sel ve orman yangınları gibi büyük afet durmalarında bilgi akışını sağlayan medya, engelli bireylerin bilgiye erişim hakkı konusunda önemli eksiklikler yaşıyor. Afet ve acil durumlarda doğru bilgiye hızlı erişim herkes için yaşamsal önem taşırken, görme, işitme ve zihinsel engelli bireyler gerekli erişilebilirlik altyapısının yetersizliği nedeniyle bu haktan eşit biçimde yararlanamıyor.

Ulusal ve yerel haber kanallarının kriz süreçlerindeki canlı yayınlarında, tahliye uyarılarında ve koordinasyon süreçlerinde eş zamanlı olarak işaret dili tercümesi, alt yazılar ve sesli betimlemeler çoğu zaman gözardı ediliyor. Bu eksiklik afet bölgelerindeki engellilerin güvenli alanlarda olmasını, yardımlara erişmesini ve yaşamsal kararlar almasını doğrudan olumsuz etkiliyor. 

Medya bu eksiklikleri hak temelli bir dille sorgulamak yerine engellilik durumlarını acıma ya da yüceltme şeklinde yansıtmayı tercih ediyor.

Çağlar Karsantı

“Uluslararası sözleşmelere rağmen erişilebilirlik sorunu sürüyor”

Evrensel Normlara Uyum Gözlemcileri Platformu Üyesi Çağlar Karsantı, kriz süreçlerinde medyanın rolüne dikkat çekti.  Karsantı,  Birleşmiş Milletler Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme’nin devletlere ve kamusal yayıncılık yapan kurumlara kişilerin güvenliğini ve doğru bilgiye erişim hakkını güvence altına alma yükümlülüğü getirdiğini anımsattı.  

Ancak Karsantı’ya göre kriz anlarında medya adeta yeni bir erişilebilirlik krizi yaratıyor. Dijital haber platformlarının büyük bölümünde ne işaret dili desteği ne de erişilebilir altyazı altyapısı bulunuyor.

Görme engelli birinin tahliye koridorunun neresi olduğunu grafiklerle bulmasının mümkün olmadığını ayrıca işitme engelli birinin de siren seslerini duyamayacağına dikkat çeken Karsantı, bu durumun kabul edilemez olduğunu söyledi.

“Bilgiye erişim bir lüks değil, yaşam hakkıdır”

Çağlar Karsantı, kriz ve afet anlarında doğru ve zamanında bilgiye erişimin bir lüks değil, yaşam hakkı konusu olduğunu belirterek engelli kişilerin ekran başında reyting nesnesi olarak gösterilmekten vazgeçilmesi gerektiğini ifade etti.

“Enkazdan sağ kurtulan engelli bireyin sistemsel sorunlarını, erişilebilir tuvalet eksikliğini ya da medikal malzeme krizini konuşmadığımız, bunları bir hak değil yardım meselesi olarak sunduğumuz sürece bu sağlamcı düzen değişmeyecek” diyen Karsantı, gazetecilerin “mucize” anlatısından uzaklaşarak kamu kurumlarının hesap verebilirliğini sorgulayan haberciliğe yönelmesi gerektiğine dikkat çekti.

Ayrımcılığa karşı ne yapılmalı?

Karsantı’ya göre uluslar arası sözleşmeler ve yayıncılık ilkeleri doğrultusunda, afet haberciliğinde ayrımcılığı yeniden üretmeyen, erişilebilirliği esas alan bir yayıncılık anlayışının benimsenmesi gerekiyor. Bu çerçevede afet ve acil durumlarda yapılan yayınlarda altyazı, işaret dili çevirisi ve sesli betimleme uygulamalarının standart hale getirilmesi gerekiyor. Afet koordinasyon haritalarının ekran okuyucu yazılımlarla uyumlu hazırlanması ve kriz haberciliği süreçlerine engelli bireylerin de aktif olarak dahil edilmesi, daha kapsayıcı bir afet iletişimi için atılması gereken temel adımlar arasında yer alıyor.