Fatma Öztürk
Birinci Dünya Savaşı sırasında Van başta olmak üzere birçok doğu vilayetini işgal eden Rus güçleri, yüzlerce kıymetli tarihi eseri yanlarında götürdü. St. Petersburg’da sergilenen “Van Koleksiyonu” hâlâ iade edilmedi. Prof. Dr. Rahmi Tekin, bu eserlerin Türkiye’ye iadesi için siyasi iradeye ortak hareket etme çağrısı yaptı.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Trabzon ve doğu illerini işgal eden Rus güçleri, aynı zamanda bu bölgelerde kültür varlıkları ve demografik yapıya dair çalışmalar yaptı. 1917 yılında Rusya’da yaşanan ve Çarlık yönetiminin yıkılıp yerine Sovyetler Birliği’nin kurulmasıyla sonuçlanan Bolşevik devriminin ardından işgal bölgelerinden çekilen Rus askerleri, çok sayıda kültür varlığını, Petersburg’a götürdü.
Prof. Dr. Rahmi Tekin
“1915’te Van’dan kaçırılan kültür varlıkları hâlâ yurtdışında sergileniyor”
Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Rahmi Tekin, Osmanlı arşivlerinde yaptığı 5 yıllık çalışmanın ardından tarihi gerçekleri gün yüzüne çıkardı. Tekin’e göre, Van ve çevresindeki birçok cami ve yapıdan toplanan binlerce değerli çini, minber ve mimari parça, Bolşevik Devrimi sonrası Rus askerleri tarafından Tiflis ve Batum üzerinden St. Petersburg’a taşındı.
Kaçırılan eserler arasında Van’dan götürülen eserlerin Van Koleksiyonu adı altında St. Petersburg’da Doğu Yazmalar Enstitüsünde sergilendiğini ifade eden Prof. Dr. Rahmi Tekin, şu bilgileri verdi:
“Avrupa devletleri yapmış oldukları plan çerçevesinde Osmanlı Devleti’nin maddi varlıklarını kendi tekellerine geçirmek için çalışmalar başlatmışlar. Bununla beraber kıymetli bir takım tarihi eserlerin, eski deyimiyle Asar-ı Atikayı da (kıymetli eserler) kendilerine tasarruf etmek için çalışmalar başlatmışlardır. 18. ve 19. Yüzyılda onlarca hatta yüzlerce kıymetli tarihi eserimiz maalesef ki Avrupa, Amerika ve Rusya’ya kaçırıldı.“
Tekin’in verdiği bilgiye göre, belgelerde, Rus Profesör Uspenski’nin; Trabzon, Erzurum, Van, Bitlis ve Sivas gibi şehirlerde arkeolojik araştırmalar yaparak, İslam mabetlerinde bulunan tarihi değere sahip çinilerin Rusya’ya sevk ettiği yer alıyor. Dönemin Van Valisi Hasan tarafından Me‘ârif Nezâreti’ne gönderilen 28 Ağustos 1334 / 28 Ağustos 1918 tarihli yazı, Van’da bulunan İskender Paşa, Hüsrev Paşa, Kaya Çelebi, Katırcıoğlu, Şâfiler, Câmi-i kebir, İskele Topçuoğlu, Halil Ağa, Hayri Bey, Hastane, Şabaniye ve Norşin camileri Ermeniler ve işgalci Ruslar tarafından tahrip edilerek ateşe verildi. Aynı zamanda Hüsrev Paşa Camii’nde yaklaşık olarak 3 bin 2 değerli çini, direk başlıkları ve Hayri Bey Camiinin antika olan minberi Rusya’ya nakledildi.
Van’ın 1. Dünya Savaşı sırasındaki nüfusunun 30-40 bin civarında olduğuna dikkat çeken Tekin, şu görüşleri dile getirdi:
“Fakat Van’da o dönemler Rusya konsolosluğu, İtalya konsolosluğu, Amerika Mektebi, Almanya ve İran temsilcilikleri vardı. Burada olmalarının asıl amacı Van’da yaşayan Ermenileri ayaklanmalara karşı tahrik etmek, isyana hazırlamaktı. İkinci maksatları ise burada bulunan zenginlikleri yani Asar-ı Atika dediğimiz tarihi eserleri kaçırmaktı.”
Prof. Rahmi Tekin’in anlatımına göre 1920 ve sonrasında, yurtdışına kaçırılan bu eserlerin iadesi için girişimler yapılsa da herhangi bir sonuç alınamamış.
Siyasi iradenin, yurtdışına kaçırılan eserlerin geri getirilmesi için ortak hareket etmesi gerektiğini dile getiren Tekin, “Bu eserlerin her biri ayrı değere ve öneme sahip, çeşitli dönemlere ait bu zenginliklerin yeniden ait olduğu topraklara getirilmesi için gerekli çalışmaların yapılması gerekli” önerisinde bulundu.
News
