Adilcan Özdemir
Muğla’nın Yatağan ilçesinde yer alan Katrancı Mahallesi, kırsal mimarinin hızla dönüşüme uğradığı günümüzde, geçmişin izlerini büyük ölçüde koruyan ender yerleşimlerden biri olarak öne çıkıyor. Bugün ayakta kalan sınırlı sayıdaki geleneksel ev yalnızca fiziksel bir yapı grubu değil; yörük yaşam biçimini, üretim kültürünü ve toplumsal hafızayı içinde barındıran önemli bir miras alanı niteliği taşıyor.
Mahallede günümüze ulaşabilen yaklaşık 42 geleneksel konut, ortak mimari özellikleriyle dikkat çekiyor. Evlerin büyük bölümü iki katlı olarak inşa edilirken, düz toprak damları ve dış sofalı plan düzenleri Katrancı evlerini Muğla kırsal mimarisi içinde ayrı bir noktaya taşıyor. Yapılar genellikle küçük bir avluya, yörede “harım” olarak adlandırılan alanın içine yerleştirilmiş durumda. Bu yerleşim biçimi, hem mahremiyeti hem de gündelik yaşamın üretimle iç içe olmasını sağlıyor.
Katrancı evlerinde alt katlar çoğunlukla ahır ve samanlık olarak kullanılırken, üst katlar yaşam alanı olarak düzenlenmiş. Bu dikey ayrım, hayvancılığa dayalı kırsal yaşamın mekâna yansıması olarak değerlendiriliyor. Evlerin üst katlarında yer alan tek ya da iki odalı plan düzeni, odaların önünde bulunan ve “önlük” adı verilen giriş bölümüyle tamamlanıyor. Hem odalarda hem de önlük bölümünde ocak bulunması, aile yaşamının merkezinde ateşin ve birlikte üretmenin yer aldığını gösteriyor.
Yapı malzemesi olarak çevrede kolaylıkla temin edilebilen taşlar ve ahşap kullanılırken, düz toprak dam geleneğinin günümüzde hâlâ sürdürülmesi dikkat çekiyor. İklim koşullarına uyumlu bu yapı tekniği, yaz aylarında serin, kış aylarında ise korunaklı bir iç mekân sunuyor. Modern yapılaşmanın etkisine rağmen bu geleneksel uygulamanın terk edilmemiş olması, Katrancı’daki mimari sürekliliğin en önemli göstergelerinden biri olarak öne çıkıyor.
Evlerin dış cephelerinde sade bir görünüm hâkimken, iç mekânlarda zengin bir süsleme anlayışı göze çarpıyor. Ahşap kapılar, yüklükler, raflar, pencere kanatları, taşıyıcı direkler ve tavanlar; oyma, kabartma ve kazıma teknikleriyle işlenmiş süslemelerle donatılmış durumda. Bu süslemelerde bitkisel, geometrik ve nesnel motiflerin yanı sıra figürlü anlatımlar da yer alıyor. Süsleme anlayışının özellikle iç mekânlarda yoğunlaşması, evin dış dünyadan çok iç yaşama ve aile düzenine verilen önemi ortaya koyuyor.
Katrancı evlerinde en dikkat çeken süsleme unsurlarından biri ise çam kozalağı motifi. Bölge halkının temel geçim kaynağının fıstık çamı ve künar meyvesi olması, bu motifin kapıların tam orta kısmında ana kompozisyon olarak tercih edilmesini anlamlı kılıyor. Kozalak motifi; bereketi, üretimi ve sürekliliği simgelerken, evlerin mimari diliyle doğrudan yaşam pratiğine bağlanıyor. Bunun yanında hançer, ay-yıldız, güğüm, ibrik, nazar boncuğu, kuş, balık ve çeşitli geometrik kompozisyonlar da süslemelerde sıkça görülüyor.
Ahşap işçiliğinin önemli bir bölümünün, dönemin gezici ustaları tarafından gerçekleştirildiği biliniyor. Özellikle Aydın’ın Çine ilçesine bağlı Akçaova Mahallesi’nden gelen ustaların, Katrancı’daki kapı ve iç donatı elemanlarında belirleyici rol oynadığı ifade ediliyor. Bu ustaların ürettiği süslemeler, yalnızca estetik bir anlayışı değil; dönemin inanç dünyasını, sembolik anlatım gücünü ve zanaatgeleneğini de yansıtıyor.
Bugün modern yapılaşmanın baskısı ve zamanın yıpratıcı etkisi altında kalan Katrancı evleri, buna rağmen özgün mimari kimliğini büyük ölçüde korumayı başarmış durumda. Tapusuz yapılar olmalarına karşın geleneksel kullanım biçimlerinin sürdürülmesi, bu yerleşimi Muğla kırsal mimarisi içinde özgün ve dikkat çekici bir konuma taşıyor. Katrancı Mahallesi’nde ayakta kalan bu evler, yok olmaya yüz tutan yörük kültürünün sessiz ama güçlü tanıkları olarak varlığını sürdürüyor.
News
