Nilay Altındiş
Günlük yaşamda sıkça karşılaşılan “erteleme davranışı” veya bilimsel adıyla “prokrastinasyon”, çoğu zaman tembellik olarak yorumlanıyor. Ancak uzmanlara göre bu durum tembellikten çok daha karmaşık psikolojik süreçlerle bağlantılı.
Psikolog Canan Yeşil, erteleme davranışını en basit tanımıyla “kişinin zamanı ve imkânı olmasına rağmen yapması gereken bir işi ertelemesi” olarak tanımlıyor. Yeşil’e göre bu durum çoğu zaman bir zaman yönetimi problemi değil, duygu düzenleme zorluğu. Yeşil, her erteleme davranışının “prokrastinasyon” olarak değerlendirilmemesi belirtiyor ve farkı şöyle anlatıyor:
“Hayatın olağan akışında bazen yapılması gerekenleri ertelemek normaldir. Ancak erteleme davranışı kişinin akademik, iş ya da sosyal yaşamını bozmaya başladığında artık sıradan bir ertelemeden söz edemeyiz.”
“Kişi işi değil, yarattığı duyguyu erteler”
Erteleme davranışının çoğu zaman tembellik olarak etiketlendiğini belirten Yeşil, prokrastinasyon ile tembellik arasında önemli psikolojik farklar olduğuna dikkat çekiyor. Yeşil’in verdiği bilgiye göre, “Prokrastinasyonda kişi sorumluluğunun farkındadır ancakgörevle birlikte ortaya çıkan yoğun içsel rahatsızlık nedeniyle işi erteler.”
Yeşil, “Kişi aslında görevi değil, o görevin hissettirdiği duyguyu erteler. Bu durum kısa süreli bir rahatlama sağlasa da ardından daha yoğun stres ve suçluluk duygusu ortaya çıkar” dedi. Uzun süre devam eden erteleme davranışının yalnızca psikolojik değil fiziksel etkiler de yaratabileceğini belirten Yeşil, kronik stresin boyun ve sırt ağrıları, mide-bağırsak hassasiyetleri ve kalp çarpıntısı gibi somatik belirtilere yol açabileceğini söyledi.
Mükemmeliyetçilik ertelemeyi tetikleyebiliyor
Prokrastinasyonun önemli nedenlerinden biri de mükemmeliyetçilik.Yeşil, mükemmeliyetçi düşünce yapısının çoğu zaman “ya en iyisini yapmalıyım ya da hiç yapmamalıyım” şeklinde işlediğini belirterek bu düşünce biçiminin erteleme davranışını tetikleyebildiğini söyledi.
Mükemmeliyetçilikte kişinin kendine karşı oldukça eleştirel bir iç sese sahip olabildiğini ifade eden Yeşil, bu durumun kişinin bir işe başlamasını zorlaştırabildiğini belirtti. Uzmanlara göre, “mükemmel olmayacaksa hiç yapmamak” düşüncesi, birçok kişinin görevleri sürekli ertelemesine neden olabiliyor.
“Başarısızlık korkusu, en güçlü nedenlerden biri”
Psikolog Yeliz Elgin Şimşek ise klinik gözlemlerine göre prokrastinasyonun çoğu zaman yetersizlik ve başarısızlık korkusuyla bağlantılı olduğunu ifade etti. Şimşek, danışanlarının çoğunun yapması gereken işi bildiğini ancak başlamayı sürekli ertelediğini belirterek şunları söyledi: “Başlamak, aynı zamanda ‘ya yapamazsam’ ihtimaliyle yüzleşmek anlamına geliyor. Bu nedenle erteleme, o zorlayıcı duygudan kaçınmak için geliştirilen bir baş etme biçimi haline gelebiliyor.”
Şema terapi perspektifinden bakıldığında erteleme davranışının çoğu zaman “başarısızlık şeması” ile ilişkili olduğunu belirten Şimşek, kişinin bilinçli olarak fark etmese bile yetersiz olduğuna dair bir inanç taşıyabileceğini söyledi.
“Sosyal medya ertelemeyi güçlendiriyor”
Erteleme davranışını besleyen faktörlerden biri de dijital uyaranların artması. Psikolog Yeşil, kısa ve yoğun uyaran içeren içeriklerin dikkat ve odak becerileri üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini belirterek sosyal medyanın çoğu zaman kaçınma davranışını kolaylaştırdığını söyledi: “Sosyal medya ertelemenin yarattığı huzursuzluğu kısa süreli bastıran bir araç gibi çalışıyor. Ancak sonrasında hem zaman kaybı hem de suçluluk duygusu artıyor.”
Psikolog Şimşek de beynin doğası gereği anında rahatlama sağlayan uyaranlara yöneldiğini belirterek, birçok danışanın çalışması gerektiğini bilmesine rağmen kendini otomatik olarak sosyal medyada bulduğunu ifade etti.
Uzmanlara göre prokrastinasyon tek başına bir hastalık olarak değerlendirilmese de bazı psikiyatrik durumlarla ilişkili olabiliyor. Şimşek, özellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan bireylerin bir işe başlama ve sürdürme konusunda ciddi zorluk yaşayabildiğini belirterek bu durumun çoğu zaman isteksizlik olarak yanlış yorumlandığını söyledi. Erteleme davranışının kronikleşmesi ve kişinin günlük yaşamını ciddi şekilde etkilemesi durumunda psikiyatrik değerlendirme yapılmasının önemli olabileceği ifade ediliyor.
“Gençlerde daha sık görülüyor, kalıcı değil”
Araştırmalar ve klinik gözlemlere göre prokrastinasyon özellikle ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde daha sık görülüyor. Psikolog Yeşil, bunun nedenlerinden birinin beynin karar verme ve planlama süreçlerinden sorumlu bölgesi olan prefrontal korteksin gelişiminin 20’li yaşların ortalarına kadar devam etmesi olduğunu belirtiyor. Bu nedenle genç yaşlarda kısa vadeli rahatlama sağlayan davranışların daha cazip hale gelebildiği ifade ediliyor.
Uzmanlara göre prokrastinasyon kalıcı bir özellik değil, üzerinde çalışılabilen bir davranış biçimi. Psikologlar, erteleme davranışının kronikleşmesi ve günlük yaşamı etkilemesi durumunda psikolojik destek alınmasının önemli olduğunu vurguluyor.
News
