Dijital oltalama yayılıyor, uzmanlar uyarıyor: “Medya okur yazarlığı artırılmalı”

Hayri Mert

Sosyal medya platformlarında reklam aracı kullanılarak geniş bir kitleye yayılan ve finansal dolandırıcılık amacı güden reklamlar, her geçen gün daha tehlikeli bir hal almaya başladı. Ünlü isimlerin görüntüleri ve sesleri kullanılarak oluşturulan sahte videolar, yüksek kâr vaadi veya düşük faizle kredi teklifleri sunularak, kullanıcıları ağına çekmeyi hedefliyor.

“Birçok kişi dolandırıldığını ancak uzun zaman sonra fark ediyor”

Dijital medya uzmanı Mahmut Tezcan, sosyal medya platformlarında son dönemde sıkça görülen bu dolandırıcılığın yönteminin bir çeşit “oltalama” yöntemi olduğunu söyledi. 9. Köy’ün sorularını yanıtlayan Tezcan, “Reklamlar üzerinde platformların belirli standartları bulunsa da Meta gibi platformlarda reklam verirken içeriğin politik veya toplumsal bir mesaj veya görsel içerip içermediği kontrol ediliyor. Ancak, reklamın içeriğindeki bağlantının güvenli olup olmadığı ya da dolandırıcılık amacı taşıyıp taşımadığı incelenmiyor” diye konuştu.

Oltalama metoduyla dolandırılan veya bundan etkilenen kişiler ile ilgili bir veriye sahip olunmadığını belirten Tezcan, çoğu kişinin ellerinde kanıt olmadığı için yaşadıklarını anlatmadığını ifade etti. Tezcan, “Şüpheli linklere tıkladıklarında ya da sahte web sitelerine girdiklerinde ekran görüntüsü almadıkları için savcılığa bile başvuramıyorlar. Ayrıca, birçok kişi dolandırıldığını ancak uzun zaman sonra fark ediyor” dedi.

Medya okur yazarlığı eğitimi hayatın içinden olmalı

Medya okuryazarlığını arttırmanın bu tip dolandırıcılıkların önüne geçmesini engelleyebileceğini fakat bu eğitimlere bütüncül yaklaşımla bir başarıya ulaşacağı tespitinde bulunan Tezcan şu ifadeleri kullandı: “Vatandaşların şunu benimsemesi önemli; gerçek olamayacak kadar iyi bir teklif, büyük ihtimalle gerçek değildir. Çünkü tüm dolandırıcılık reklamlarında cazip teklifler sunulur; yüksek kâr vaadiyle ortaklık teklif edilir ya da düşük faizli kredi imkanı sunulur. Bu dolandırıcılık sisteminde yaş, mevki veya eğitim seviyesi fark etmeksizin herkes hedef olabilir.”

Medya okuryazarlığının sadece didaktik bir yaklaşımla değil, hayatın içinde deneyimlenerek öğrenilebileceğini ifade eden Tezcan, daha bütüncül bir eğitim yaklaşımı benimsenirse, daha verimli sonuçlar elde edilebileceğini söyledi. Tezcan, özellikle yaşlı bireyler için sık vakit geçirdikleri alanlar kullanılarak bilgilendirme çalışmalarının yapılmasının önemine dikkat çekti.

“Sahte videoların engellenmesi bir hayli zor”

Siber Güvenlik Danışmanı Mert Türker ise dijital ortamda üretilmiş ve özellikle ünlü kişilerin görüntü ve sesi kullanılarak oluşturulan videoların kusursuz bir biçimde engelenmesinin zor olduğunu vurguladı. Türker, “Birçok platform, yapay zeka ve otomatik filtreleme sistemleriyle sahte videoları tespit etmeye çalışıyor. Fakat bu reklamları veren dolandırıcılar sürekli yeni teknikler geliştirdiği için bu sistemler her zaman başarılı olmuyor” görüşünü dile getirdi. Türkiye’nin bu videoları platformlara bildirerek kaldırtabileceğini ama kesin bir çözüm olmadığını belirten Türker şu ifadeleri kullandı: “Facebook veya Instagram gibi platformlara bildirim yapılarak, bu tür videoların Türkiye’de yayılması engellenebilir. Ancak işin zor tarafı, dolandırıcıların genellikle yurtdışından çalışması. Türkiye’de bir reklam yasaklansa bile, aynı reklam başka bir hesaptan veya başka bir ülkeden yeniden yayılabiliyor”

“Deepfake videolar birkaç ipucuyla fark edilebilir”

Platformlarda yayılan deepfake videolarını, kullanıcıların dikkati ve birkaç ipucu ile yakalanabileceğini ifade eden Türker, bu ipuçlarını şu şekilde anlatıyor:

“Deepfake videolarını tespit etmek için dudak hareketleri ve ses uyumuna dikkat edildiğinde uyumsuzluklar göze çarpacaktır. Göz hareketleri de doğal olmayabilir, gözler donuk görünebilir. Yapay zeka ile üretilen sesler genellikle tek düze olup vurgu hataları içerebilir. Videonun kaynağını kontrol edin, bilinmeyen bir hesaptan geliyorsa güvenilir olmayabilir. Ayrıca, tersine görsel arama yaparak videonun daha önce kullanılıp kullanılmadığını kontrol edebilirsiniz.”

“Panik yapmayın ancak hemen harekete geçin”

Oltama tuzağına düşüldüğünde yani kişisel bilgilerinizi verdiğinizde panik yapılmamasını ancak hemen harekete geçilmesini öneren Türker şu şu uyarılarda bulundu: “Bilgilerinizi şüpheli bir yerde paylaştıysanız ve aynı şifreyi kullanıyorsanız, hemen tüm şifrelerinizi değiştirin. Ardından, iki aşamalı doğrulama ekleyerek ek bir güvenlik katmanı oluşturun. Kimlik bilgilerinizi paylaştıysanız, e-devlet üzerinden adınıza açılmış hatları ve Merkezi Kayıt Kuruluşu’ndan (MKK) sahte banka hesaplarını kontrol edin. Banka bilgilerinizi verdiyseniz, hemen bankanızı arayarak kartınızı iptal ettirin veya geçici olarak kullanıma kapatın ve hesabınızda şüpheli işlemler olup olmadığını kontrol edin.”